In tracing the history of medicine, we find a lot of amazing information about the struggle of human civilizations against various diseases. Ayurvedic medicine is one of the world's oldest medical systems and is based on a 5000-year-old but extensive body of knowledge.
There are different opinions about the origin of Ayurveda and the most widely accepted opinion is that it started in ancient Uttar Bharata (Northern India) during the Vedic period and was carried on by oral tradition and became a more advanced science in the post-Vedic period. For this reason, Ayurveda can be introduced as a system of knowledge derived from Atharva Veda of Chaturveda.
Ayurvedic system of medicine has also been mentioned in some sources as a gift to man from the gods through meditative sages. It is said that a conference of the great sages of that time was held at the Himalayan site of Uttara Bharata during the Adi era (It is said that the Sage Pulasthi representing Hela Diva [Sri Lanka] participated in this conference) in which the knowledge of ways to utilize the various endowments to get rid of the diseases and live a healthy and long life in nature, was exchanged between them, resulting in the birth of the Ayurvedic system of medicine, which then spread throughout India.
ධන්වන්තරී මහා සෘෂි
ධන්වන්තරී ආයුර්වේද සම්ප්රදාය තුළ වෛද්ය විද්යාවේ ප්රමුඛ ආචාර්යවරයෙකු ලෙස ගෞරවයට පාත්ර වන නාමයකි. ඔහු පිළිබඳ සම්ප්රදාය දෙපැත්තකින් හඳුනාගත හැකිය — පුරාණ සාහිත්යයේ දැක්වෙන දේවීය ධන්වන්තරී සහ සුශ්රැත සංහිතාවේ දැක්වෙන කාශි රජු දිවෝදාස ධන්වන්තරී යන සම්ප්රදායන් ලෙසය.
සමූද්ර මන්ථනය හා ධන්වන්තරී
භාගවත පුරාණයේ අෂ්ටම ස්කන්ධයේ සඳහන් “ක්ෂීර සාගර මන්ථනය” (Samudra Manthan) පිළිබඳ ආඛ්යානයට අනුව, දෙවියන් සහ අසුරයන් අමෘතය ලබාගැනීම සඳහා මන්දර පර්වතය සහ වාසුකි නාගයා භාවිත කරමින් ක්ෂීර සාගරය මන්ථනය කළහ. එම මන්ථනය අතරතුර විවිධ දේවීය වස්තූන් හා පුද්ගලයන් මතුවූ අතර, ඒ අතර ධන්වන්තරී ද මතුවූ බව සඳහන් වේ. ඔහු අමෘතය පිරවූ භාජනයක් දරා සිටි අතර, එම ග්රන්ථය ඔහු ආයුර්වේදය පිළිබඳ දැනුමැති පුද්ගලයෙකු ලෙස හඳුන්වයි.
මෙම කථාව ආයුර්වේදයේ දේවීය මූලාරම්භය පිළිබඳ පුරාවෘත්තමය සම්ප්රදාය නිරූපණය කරන අතර, එය සෘජුවම තහවුරු කළ හැකි ඉතිහාසමය සිදුවීමක් ලෙස නොසැලකිය යුතුය.
දිවෝදාස ධන්වන්තරී හා සුශ්රැත සම්ප්රදාය
ආයුර්වේද ඉතිහාසය අධ්යයනය කිරීමේදී වඩාත් වැදගත් මූලාශ්රයක් වන සුශ්රැත සංහිතාවේ ආරම්භක පරිච්ඡේදයේ කාශි රජු දිවෝදාස ධන්වන්තරී ආයුර්වේදය ඉගැන්වූ ආචාර්යවරයා ලෙස දැක්වේ. සුශ්රැත ඇතුළු ශිෂ්යයන් ඔහුගෙන් වෛද්ය විද්යාව, විශේෂයෙන් ශල්ය චිකිත්සාව පිළිබඳ දැනුම ලබාගත් බව එහි සඳහන් වේ.
ඒ අනුව, ධන්වන්තරී නාමය ආයුර්වේදයේ දේවීය සම්ප්රදායත්, දිවෝදාස–සුශ්රැත ගුරු–ශිෂ්ය වෛද්ය සම්ප්රදායත් සම්බන්ධ කරන ප්රධාන සංකේතයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. ජාතික ඉන්දියානු වෛද්ය උරුම ආයතනයේ (NIIMH) e-Samhita ද දිවෝදාස ධන්වන්තරී සුශ්රැතගේ ගුරුවරයා ලෙස සුශ්රැත සංහිතාව සම්බන්ධයෙන් සඳහන් කරයි.
Ayurveda is the science of life. So, it can also be called a philosophy of life. According to Hindu philosophy, the great sage Dhanvantari is considered to be the father of Ayurvedic medicine. Maha Irshi Dhanvantari is also considered to be an incarnation of Lord Vishnu.
Ayurvedavatharanaya
The science of life, realized by Maha Brahma himself (swayambhu jnana), was learned by the Daksha (Prajapati) from Maha Brahma to its full extent. That vast wealth of knowledge was the passed on to the two Ashwini princes from Daksha. Later, it was Indra who came to the Ashwini princes and learned all that knowledge from them.
"Dharma, Artha, Kama and Moksha are the four virtues of health. Diseases steal the life and accumulated resources of health. This is a great danger to humans and hinder the progress of man. The sages of the Himalayas, thinking of how to overcome this danger, meditated. At that time, the immortal, God Indra appeared to them, and they vowed that they should hear about this from Indra (Shakra) and for that they should go to Indra. When asked who should be sent to Indra for that purpose, the grate sage Bharadwaja Muni first said, "I should be entrusted with this task", so the sages assigned the task to Bharadwaja Muni."
”Bhardwaja Muni, who came to Shakra's domain, came to Indra who was sitting there, shining bright like a fire and was accompanied by the gods. "Devendra, with a good heart, for some reason, the diseases that frighten all living beings are born in the human world, so please give me the knowledge to defeat these diseases." Hearing these words, Indra looked at his devotees and saw Bharadwaja Muni's broad wisdom and said the following very briefly about Ayurveda."
It is Ayurveda, which gives knowledge about the causes of diseases, symptoms of illness and health, and all medicines, is a noble path suitable for both the sick and healthy, has three sutras, is eternal, and is a holy object.
"Bhardwaja Muni, who has great knowledge, understood that Ayurveda, which has no end or boundary and has three masses, received from Indra properly and without comprehension. Bharadwaja Muni, who had a healthy life and longevity through that knowledge of Ayurveda, conveyed all that knowledge to the sages who wanted to study Ayurveda."
"ඉන්පසුව මනුලොවට පැමිණි භාරද්වාජ මහා සෘෂිතෙමේ එම දැනුම එපරිද්දෙන්ම අංගීරස ආදී පෙර කී සෘෂි සමූහයාටද විධිමත් ලෙස හැදෑරවීය."
එම ඍෂිවරුන් අතුරින් පුනර්වසු සෘෂිවරයා, අග්නිවේශ, භේල, ජතුකර්ණ, පරාශර, හාරීත සහ ක්ෂාරපාණී යන ශිෂ්යයන් හයදෙනාට ආයුර්වේදය උගන්වා, ඔවුන් ලවා සිය නම්වලින් සංහිතා ග්රන්ථ රචනා කරවා ගුරුවරයා ප්රමුඛ අනෙකුත් ඍෂිවරුන් වෙත පිළිගැන්වීය"
"ඔවුහු බුද්ධිමත් අග්නිවේශ ආදීන් විසින් කරන ලද පුණ්යජනක තන්ත්රාර්ථයේ සූත්රණය ශ්රවණය කොට අතිශයින් සතුටු වූවාහු 'විධිමත් ලෙස රචිතය'යි අනුමත කළහ."
මේ ශිෂ්යයන් අතුරෙන් අග්නිවේශ ප්රධානය. ඔහුගේ සංහිතා ග්රන්ථය 'අග්නිවේශ සංහිතාව' නම් විය. අද 'චරක සංහිතාව' නමින් ප්රකටව ඇත්තේ එම කෘතියේ ප්රතිසංස්කරණය කරන ලද ග්රන්ථයයි. අනෙක් සංහිතාවලින් බොහොමයක් මේ වන විට දක්නට නොලැබේ.
ආයුර්වේදයේ ආරම්භය පිළිබඳ විවිධ මත පැවතිය ද තර්කානුකූල හා ප්රායෝගික මූලධර්ම මත පදනම් ව නිර්මාණය වී ඇති ආයුර්වේද වෛද්ය ක්රමය කාලය සමග වෙනස්වීමකට ලක් නොවන බැවින් යුග පරිවර්තන ගණනාවකට මුහුණ දෙමින් වර්තමානය දක්වා සුරැකී පැවතීමට සමත්ව ඇත.
Ayurvedic guru caste traditions
There are two main guru caste traditions in Ayurveda.
- ආත්රේය සම්ප්රදාය – භාරද්වාජ මුනිගෙන් ආරම්භ වී පුනර්වසු ශිෂ්යයන් වූ අග්නිවේශ ආදීන්ගෙන් පැවත එන සම්ප්රදාය ‘කායචිකිත්සා සම්ප්රදාය’ හෙවත් ‘ආත්රෙය සම්ප්රදාය’ නමින් හැඳින්වේ.
- ධන්වන්තරී සම්ප්රදාය – ‘ධන්වන්තරී සම්ප්රදාය’ හෙවත් ‘ශල්ය සම්ප්රදාය’ ශල්ය චිකිත්සාව ප්රමුඛත්වයෙන් නිර්මාණය වී ඇත. සුශ්රුත සංහිතාව එහි මූලික ග්රන්ථය ලෙස භාවිතා වේ. ධන්වන්තරී ලෝකයේ ශල්ය සම්ප්රදායේ නිර්මාතෘ ලෙසත්, සුශ්රුත ශල්ය වෛද්ය විද්යාවේ පියා ලෙසත් මේ නිසා සලකනු ලබයි.
මෙම කරුණු වලින් අපට පැහැදිලි වන ප්රධානතම කාරණය වන්නේ, ආයුර්වේදය මේ ලෝකයේ ව්යාප්ත වන්නේ ශිෂ්යානුශිෂ්ය පරම්පරාවෙන් සම්ප්රේෂණය වූ දැනුමක් ලෙස බවයි. එය ‘ගුරුකුල සම්ප්රදාය’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘පාරම්පරික’ යන වචනයේ අර්ථය වන්නේද පරපුරෙන් පරපුරට පැවත එන යන්නයි. එවිට එය ගුරුවරයාගෙන් ශිෂ්යයාට ලැබෙන්නේ සමීපයේ සිට ඉගෙනීමෙන් පසුවය.
Later, the Siddha medicine tradition led by sage Agastya and Rasa Shastra, led by Sage Nagarjuna were created and incorporated into Ayurveda.
Ashtanga Ayurveda
Internal Medicine (Kaya Chikithsa)
කාය යන සංස්කෘත වචනයෙන් ශරීරය නැතහොත් ශරීර පරිවෘත්තීය ක්රියාවලි යන්න අදහස් වන අතර චිකිත්සා යන සංස්කෘත වචනයෙන් රෝග විනිශ්චය හා ප්රතිකාර යන්න අදහස් වේ.
Surgery ( Shalya Tantra )
ශල්ය තන්ත්රය යනු සාමාන්ය ඖෂධීයප්රතිකාර මගින් සුව කිරීමට අපහසු (ව්රණ) තුවාල සහ රෝග වලට ප්රතිකාර කිරීම සඳහා ශල්ය වෛද්ය විද්යාත්මක උපක්රම භාවිතය පිළිබඳ ආයුර්වේද විද්යාත්මක දැනුම අඩංගු වන විෂය පථයයි.
Eye and ENT (Shalakya Tantra)
ශලාකා ආධාරයෙන් සිදු කරන චිකිත්සා යන අර්ථයෙන් ශාලාක්ය යන නම යෙදී ඇත. ඇස, කන, නාසය, උගුර ආදී ඌර්ධව ඡතෘගත ඉන්ද්රියයන්ගේ රෝග වලට ප්රතිකාර කිරීම පිළිබඳ දැනුම ඇතුලත් විෂය පථයයි.
Pediatrics (Kaumar Bhritya)
ආයුර්වේදයට අනුව කුමාර යන වචනයෙන් වයස අවුරුදු 16 අඩු පිරිස ළමුන් ලෙස සැලකේ. භෘත්ය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පෝෂණය, සනීපාරක්ෂෘව හා රැකවරණය යන්නයි.
Toxicology ( Agada Tantra )
Agada Tantra (Toxicology) is the branch of ayurvedic pharmacology that deals with the effects and nature and treatment of poisons and their medicinal use.
Psychology ( Bhutavidya )
“Bootha Vidya” is the branch of ayurveda which deals with Psychology and prevention, Diagnosis, and treatment of psychological and Psychosomatic disorders.
Rejuvenate Therapy (Rasayana tantra)
රසායන තන්ත්රය යනු දීර්ඝ හා සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයක් ගත කිරීම සඳහාත් රෝග වැලැක්වීම සඳහාත් ශරීරයේ පුනර්ජීවනය සඳහාත් භාවිතාකල හැකි විවිධ වූ ඖෂධ ද්රව්ය, ආහාර අතිරේක ලෙස භාවිත කල හැකි ද්රව්ය සංස්කරණය හා භාවිතය පිළිබඳ කරුණු ඇතුලත් විෂය පථයයි.
Aphrodisiac Therapy ( Vajikarana Tantra )
මෙම ශාඛාව පිරිමින්ගේ සහ කාන්තාවන්ගේ ලිංගික සෞඛ්යය ප්රවර්ධනය කිරීම සහ සාරවත් බව වැඩි දියුණු කිරීම සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කරයි. එය ප්රජනක හෝ ප්රවේණික ඉන්ද්රියයන්ගේ සෞඛ්ය සහ රෝග පිළිබඳව අවධානය යොමු කරයි.
වෘද්ධත්රය
-
Charaka Samhita
-
Susrurtha Samhita
-
Ashtanga Hirdhaya Sangrahaya
චරක සංහිතාව
Caraka Saṃhitā – A Foundational Treatise of Ayurvedic Medicine
චරක සංහිතාව (Caraka Saṃhitā) ආයුර්වේදයේ ප්රධාන සම්භාව්ය ග්රන්ථයක් වන අතර, විශේෂයෙන් කාය චිකිත්සාව (Kāyacikitsā), රෝග හේතු හා රෝග විනිශ්චය, ප්රතිකාර, ආහාර හා ජීවන රටාව, සෞඛ්ය සංරක්ෂණය, ඖෂධ විද්යාව සහ වෛද්ය ආචාරධර්ම පිළිබඳ පුළුල් දැනුමක් ඉදිරිපත් කරයි. එය සුශ්රැත සංහිතාව සමඟ ආයුර්වේදයේ ප්රධාන පුරාණ වෛද්ය ග්රන්ථ දෙකෙන් එකක් ලෙස සැලකේ.
චරක සංහිතාවේ මූලාරම්භය
චරක සංහිතාව එක් පුද්ගලයෙකු විසින් එක් අවස්ථාවකදී සම්පූර්ණයෙන් රචනා කළ කෘතියක් ලෙස සරලව හඳුනාගැනීම වෙනුවට, පරම්පරාගතව සම්ප්රේෂණය වූ වෛද්ය දැනුමක් පසුකාලීනව සංස්කරණය හා සම්පාදනය වූ සංකීර්ණ ග්රන්ථ සම්ප්රදායක් ලෙස හඳුනාගැනීම වඩාත් සුදුසුය.
ග්රන්ථ සම්ප්රදායට අනුව, පුනර්වසූ ආත්රේය (Punarvasu Ātreya) විසින් ඉගැන්වූ ආයුර්වේද දැනුම ඔහුගේ ශිෂ්යයෙකු වූ අග්නිවේශ (Agniveśa) විසින් සම්පාදනය කරන ලද Agniveśa Tantra නම් කෘතියකට පදනම් වූ බවත්, එය පසුව චරක විසින් සංස්කරණය කරන ලද බවත් සඳහන් වේ. පසුව අහිමි වූ කොටස් කිහිපයක් දෘඪබල (Dṛḍhabala) විසින් ප්රතිසංස්කරණය කර සම්පූර්ණ කළ බවද ග්රන්ථයේ අභ්යන්තර සාක්ෂි හා පසුකාලීන අධ්යයනවලින් පෙන්වා දෙයි.
එබැවින්, අද අපට ලැබී ඇති චරක සංහිතාව යනු අග්නිවේශ–චරක–දෘඪබල යන ගුරු–ශිෂ්ය හා සංස්කරණ සම්ප්රදායන් හරහා වර්ධනය වූ ග්රන්ථයකි.
චරක ආචාර්යවරයා
චරක ආචාර්යවරයාගේ නිශ්චිත ජීවිත කාලය පිළිබඳ ඉතිහාසමය එකඟතාවක් නොමැත. විවිධ විද්වත් අධ්යයන ඔහුගේ කාලය හා භූගෝලීය පසුබිම පිළිබඳ විවිධ මත ඉදිරිපත් කරයි. සමහර ඉතිහාසමය අධ්යයන ඔහු ක්රි.පූ. අවසාන සියවස් සිට ක්රි.ව. මුල් සියවස් අතර කාලයකට සම්බන්ධ කර ඇති අතර, තවත් අධ්යයන විවිධ කාල සීමා යෝජනා කරයි. එබැවින් ඔහුගේ නිශ්චිත උපන් හෝ ජීවත් වූ වර්ෂයක් නිශ්චිත ඉතිහාසමය කරුණක් ලෙස දැක්වීම සුදුසු නොවේ.
චරකගේ ප්රධාන දායකත්වය ලෙස සැලකෙන්නේ ආයුර්වේදයේ වෛද්ය දැනුම විධිමත් ලෙස සංවිධානය කිරීම, රෝග හේතු–ලක්ෂණ–ප්රතිකාර අතර සම්බන්ධතාව විස්තර කිරීම සහ රෝගියා කේන්ද්ර කරගත් වෛද්ය ප්රවේශයක් වර්ධනය කිරීමයි.
චරක සංහිතාවේ ව්යුහය
වර්තමානයේ භාවිත වන චරක සංහිතාව ස්ථාන අටකින් (Aṣṭa Sthāna) සහ සම්පූර්ණයෙන් පරිච්ඡේද 120කින් සමන්විත වේ.
| ස්ථානය | පරිච්ඡේද | ප්රධාන අන්තර්ගතය |
|---|---|---|
| සූත්රස්ථාන (Sūtra Sthāna) | 30 | මූලධර්ම, සෞඛ්ය සංරක්ෂණය, ආහාර, ඖෂධ හා ජීවන රටාව |
| නිදානස්ථාන (Nidāna Sthāna) | 8 | රෝග හේතු, රෝග ලක්ෂණ හා රෝග විනිශ්චය |
| විමානස්ථාන (Vimāna Sthāna) | 8 | වෛද්ය විද්යාත්මක මූලධර්ම, පරීක්ෂණ, ආහාර, වෛද්ය අධ්යාපනය |
| ශාරීරස්ථාන (Śārīra Sthāna) | 8 | ශරීර ව්යුහය, භ්රූණ වර්ධනය හා ශරීර විද්යාව |
| ඉන්ද්රියස්ථාන (Indriya Sthāna) | 12 | රෝග අනාවැකි හා ඉන්ද්රිය ආශ්රිත ලක්ෂණ |
| චිකිත්සාස්ථාන (Cikitsā Sthāna) | 30 | රෝග ප්රතිකාර හා චිකිත්සා ක්රම |
| කල්පස්ථාන (Kalpa Sthāna) | 12 | ඖෂධ සකස් කිරීම හා ඖෂධීය ක්රම |
| සිද්ධිස්ථාන (Siddhi Sthāna) | 12 | ප්රතිකාර ක්රමවල සාර්ථකත්වය හා විශේෂ චිකිත්සා ක්රම |
මෙම ව්යුහය මගින් චරක සංහිතාව රෝග ප්රතිකාර පිළිබඳ ග්රන්ථයක් පමණක් නොව, සම්පූර්ණ වෛද්ය දැනුම් පද්ධතියක් ලෙස වර්ධනය වී ඇති බව පැහැදිලි වේ.
කාය චිකිත්සාවේ ප්රධාන සම්භාව්ය ග්රන්ථය
චරක සංහිතාවේ විශේෂත්වය වන්නේ කාය චිකිත්සාව සඳහා ලබා දී ඇති ප්රමුඛ ස්ථානයයි.
රෝගයක් ඇති වූ පසු එහි නම පමණක් හඳුනාගැනීම වෙනුවට, රෝගය ඇතිවීමට බලපාන හේතු (Hetu), එහි ලක්ෂණ (Liṅga) සහ සුදුසු ඖෂධ/ප්රතිකාර (Auṣadha) හඳුනාගැනීමේ ත්රිවිධ ප්රවේශයක් චරක සංහිතාවේ දක්නට ලැබේ. මෙම “Hetu–Liṅga–Auṣadha” සංකල්පය ආයුර්වේදයේ රෝග විනිශ්චය හා ප්රතිකාර චින්තනයේ වැදගත් පදනමකි.
එබැවින් චරක සම්ප්රදාය තුළ “රෝගයේ නම”ට වඩා “රෝගය ඇති වූ ආකාරය, රෝගියාගේ තත්ත්වය සහ ප්රතිකාරයට ප්රතිචාරය” පිළිබඳ අවධානයක් දැකිය හැකිය.
සෞඛ්ය සංරක්ෂණය හා රෝග නිවාරණය
චරක සංහිතාව රෝග ප්රතිකාරයට පමණක් සීමා නොවේ. සෞඛ්ය සම්පන්න පුද්ගලයාගේ සෞඛ්යය පවත්වා ගැනීම ආයුර්වේදයේ මූලික අරමුණක් ලෙස එහි දැක්වේ.
ආහාර, දෛනික හැසිරීම්, සෘතු අනුව ජීවන රටාව, ශාරීරික හා මානසික සමතුලිතතාව, නිසි නින්ද සහ සෞඛ්යයට හිතකර චර්යා පිළිබඳ කරුණු එහි සාකච්ඡා වේ.
මේ නිසා චරක සංහිතාව “රෝගයක් ඇති වූ පසු ප්රතිකාර කිරීම” පමණක් නොව “රෝග ඇතිවීම වැළැක්වීම” පිළිබඳ දැනුමක්ද ඉදිරිපත් කරන සම්භාව්ය ග්රන්ථයකි.
රෝග විනිශ්චය හා වෛද්ය නිරීක්ෂණය
චරක සංහිතාවේ වෛද්යවරයාගේ කාර්යය රෝගයකට ඖෂධයක් නියම කිරීම පමණක් නොවේ. රෝගියා, රෝගයේ හේතු, ලක්ෂණ, ශාරීරික තත්ත්වය සහ ප්රතිකාරයට ඇති හැකියාව සලකා බලා තීරණ ගැනීමේ වැදගත්කම එහි අවධාරණය වේ.
මෙම ප්රවේශය තුළ නිරීක්ෂණය, ප්රශ්න කිරීම, සායනික ලක්ෂණ හඳුනාගැනීම සහ තර්කානුකූල විග්රහය සඳහා වැදගත් ස්ථානයක් හිමි වේ. චරක සංහිතාව පිළිබඳ නවීන අධ්යයනද එහි රෝග හේතු, ලක්ෂණ හා ප්රතිකාර අතර සම්බන්ධතාව පිළිබඳ විස්තරාත්මක ප්රවේශය අවධාරණය කරයි.
ආහාරය හා පෝෂණය
චරක සංහිතාවේ ආහාරය (Āhāra) සෞඛ්යයේ මූලික සාධකයක් ලෙස සැලකේ. ආහාරයේ ගුණ, ප්රමාණය, ආහාර ගැනීමේ ක්රමය, පුද්ගලයාගේ තත්ත්වය සහ ආහාරයේ බලපෑම පිළිබඳ විවිධ කරුණු එහි සාකච්ඡා වේ.
ඒ අනුව, ආයුර්වේදයේ සෞඛ්ය සංරක්ෂණය තුළ ආහාරය, ජීවන රටාව සහ පුද්ගල ස්වභාවය අතර සම්බන්ධතාවට වැදගත් ස්ථානයක් හිමි වේ.
ඖෂධ හා ද්රව්ය විද්යාව
චරක සංහිතාවේ විවිධ ඖෂධීය ද්රව්ය, ඖෂධ සංයෝජන හා ඒවායේ භාවිතයන් පිළිබඳ විශාල දැනුම් සම්භාරයක් අන්තර්ගත වේ. විශේෂයෙන් ශාකමය ඖෂධ වර්ගීකරණය හා ඒවායේ චිකිත්සාත්මක භාවිතය ආයුර්වේද ඖෂධ විද්යාවේ වර්ධනයට වැදගත් විය.
චරක සංහිතාවේ ලෝහ හා ඛනිජ ද්රව්ය පිළිබඳ සඳහන් කිරීම්ද පවතී. එවැනි ද්රව්ය භාවිතයේදී සකස් කිරීම හා පරිහරණයේදී අවධානය අවශ්ය බවට ග්රන්ථයේ සඳහන් කරුණු පිළිබඳ නවීන පර්යේෂණද සිදු කර ඇත.
වෛද්යවරයාගේ ගුණාංග හා වෛද්ය ආචාරධර්ම
චරක සංහිතාව වෛද්ය දැනුම පමණක් නොව වෛද්යවරයාගේ චරිතය, වගකීම සහ ආචාරධර්ම පිළිබඳද අවධානය යොමු කරයි.
වෛද්යවරයාට අවශ්ය දැනුම, ප්රායෝගික හැකියාව, රෝගියා පිළිබඳ කරුණාව, විචක්ෂණභාවය සහ වෘත්තීය වගකීම පිළිබඳ අදහස් එහි දක්නට ලැබේ.
එමෙන්ම වෛද්යවරයා, රෝගියා, ඖෂධය සහ උපස්ථායකයා අතර ඇති සමූහ සහයෝගීතාව ප්රතිකාරයේ සාර්ථකත්වයට වැදගත් බවද චරක සම්ප්රදායෙන් පෙන්වා දෙයි.
වෛද්ය අධ්යාපනය
චරක සංහිතාව තුළ වෛද්යවරයෙකු වීමට අවශ්ය අධ්යයනය, ගුරුගෙන් ඉගෙනීම, ප්රායෝගික අවබෝධය සහ අනෙකුත් වෛද්ය විද්යාඥයන් සමඟ සාකච්ඡා කිරීම පිළිබඳ අදහස් දක්නට ලැබේ.
පුරාණ ආයුර්වේද දැනුම පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්රේෂණය වූ ආකාරය සහ ශිෂ්යයාගේ ඉගෙනීම සඳහා Adhyayana, Adhyāpana සහ Tadvidyasaṃbhāṣā වැනි ක්රම භාවිත වූ බව පිළිබඳ අධ්යයනවල සඳහන් වේ.
චරක සංහිතාවේ සම්ප්රේෂණය හා දෘඪබලගේ දායකත්වය
වර්තමානයේ පවතින චරක සංහිතාව එහි මුල් ස්වරූපයේ සරල පිටපතක් නොවේ. ග්රන්ථයේ අභ්යන්තර සඳහන් කිරීම් අනුව, දෘඪබල විසින් අහිමි වූ කොටස් ප්රතිසංස්කරණය කරමින් ග්රන්ථය සම්පූර්ණ කිරීමට දායක වී ඇත.
විශේෂයෙන් චිකිත්සාස්ථානයේ පරිච්ඡේද 17ක්, කල්පස්ථානය සහ සිද්ධිස්ථානය දෘඪබලගේ ප්රතිසංස්කරණයට සම්බන්ධ බව ශාස්ත්රීය අධ්යයනවල සාකච්ඡා වේ.
මේ නිසා චරක සංහිතාවේ වර්තමාන ස්වරූපය සියවස් ගණනාවක් පුරා දැනුම සම්ප්රේෂණය, සංස්කරණය සහ විවරණය හරහා වර්ධනය වූ සම්භාව්ය ග්රන්ථ උරුමයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.
චරක සංහිතාවේ ඓතිහාසික වැදගත්කම
චරක සංහිතාවේ වැදගත්කම එහි අන්තර්ගත වෛද්ය කරුණු සංඛ්යාවෙන් පමණක් තීරණය කළ නොහැක. එය රෝගය, රෝගියා, පරිසරය, ආහාරය, ජීවන රටාව සහ වෛද්යවරයාගේ වගකීම එකිනෙකට සම්බන්ධ කරමින් සෞඛ්යය පිළිබඳ සමස්ත ප්රවේශයක් ඉදිරිපත් කරයි.
ඒ අනුව,
සුශ්රැත සංහිතාව → ශල්ය චිකිත්සාව හා ශාරීර ව්යුහය සඳහා විශේෂ ප්රමුඛතාවයක්
චරක සංහිතාව → කාය චිකිත්සාව, රෝග විනිශ්චය, ප්රතිකාර, ආහාර, සෞඛ්ය සංරක්ෂණය හා වෛද්ය ආචාරධර්ම සඳහා විශේෂ ප්රමුඛතාවයක්
ලෙස සරලව ඉදිරිපත් කළ හැකිය.
ආයුර්වේද ඉතිහාසයේ චරක සංහිතාවේ ස්ථානය
චරක සංහිතාව ආයුර්වේදයේ “දැනුම → නිරීක්ෂණය → විග්රහය → රෝග විනිශ්චය → ප්රතිකාර → සෞඛ්ය සංරක්ෂණය” යන චින්තන ප්රවාහය පැහැදිලිව දැකගත හැකි සම්භාව්ය වෛද්ය ග්රන්ථයකි.
අග්නිවේශගේ සම්ප්රදායෙන් ආරම්භ වී චරකගේ සංස්කරණය හරහා වර්ධනය වී, දෘඪබලගේ ප්රතිසංස්කරණයෙන් වර්තමානය දක්වා පැමිණි මෙම ග්රන්ථය, ආයුර්වේද වෛද්ය දැනුමේ අඛණ්ඩ සම්ප්රේෂණය සහ සංවර්ධනය නිරූපණය කරන වැදගත් ලේඛන උරුමයකි.
“ආයුෂ ආරක්ෂා කිරීම — රෝග නිවාරණය — රෝග ප්රතිකාරය — සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයක්”
චරක සංහිතාවේ මූලික දර්ශනය ලෙස ඉදිරිපත් කළ හැකි මෙම ප්රවේශය, ආයුර්වේදය රෝගයකට ප්රතිකාර කිරීමෙන් ඔබ්බට ගොස් ජීවිතය සහ සෞඛ්යය පිළිබඳ සමස්ත දැනුම් පද්ධතියක් ලෙස වර්ධනය වූ ආකාරය පැහැදිලි කරයි.
සුශ්රැත සංහිතාව
Suśruta Saṃhitā – The Classical Text of Ayurvedic Surgery
සුශ්රැත සංහිතාව ආයුර්වේද සාහිත්යයේ ප්රධාන සම්භාව්ය ග්රන්ථයක් වන අතර, විශේෂයෙන් ශල්ය චිකිත්සාව (Śalyatantra), ශාරීර විද්යාව, රෝග විනිශ්චය සහ ප්රතිකාර ක්රම පිළිබඳ විස්තරාත්මක දැනුමක් අන්තර්ගත කරයි. එය බෘහත්ත්රයී ලෙස සැලකෙන ආයුර්වේදයේ ප්රධාන සම්භාව්ය ග්රන්ථ තුන අතරට ඇතුළත් වේ. ඉන්දියාවේ National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH) විසින්ද එය ආයුර්වේදයේ ප්රධාන පුරාණ ග්රන්ථයක් ලෙස හඳුන්වා දෙයි.
සුශ්රැත ආචාර්යවරයා
සුශ්රැත ආචාර්යවරයාගේ ජීවිත කාලය පිළිබඳ නිශ්චිත ඉතිහාසමය එකඟතාවක් නොමැති අතර, විද්වත් අධ්යයන ඔහු පුරාණ ඉන්දියාවේ කාශී (වර්තමාන වාරාණසී) ප්රදේශය සමඟ සම්බන්ධ කරයි. නවීන ශාස්ත්රීය සාහිත්යයේ ඔහු ක්රි.පූ. 6 වන සියවස පමණ කාලයට අයත් විය හැකි බවට සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, සුශ්රැතගේ නිශ්චිත දිනය පිළිබඳ විවිධ මත පවතින බැවින්, නිශ්චිත වර්ෂයක් ඉතිහාසමය සත්යයක් ලෙස දැක්වීම සුදුසු නොවේ.
සුශ්රැත සංහිතාවේ ගුරු–ශිෂ්ය සම්ප්රදායට අනුව, කාශිරාජ දිවෝදාස ධන්වන්තරී සුශ්රැතගේ ආචාර්යවරයා ලෙස දැක්වේ. NIIMH හි නිල e-Samhita හැඳින්වීමද දිවෝදාස ධන්වන්තරී විසින් ඉගැන්වූ දැනුම සුශ්රැත විසින් සම්පාදනය කළ බව සඳහන් කරයි.
සුශ්රැත සංහිතාවේ ව්යුහය
සුශ්රැත සංහිතාව ප්රධාන වශයෙන් පූර්වතන්ත්රය (Pūrva-tantra) සහ උත්තරතන්ත්රය (Uttara-tantra) ලෙස කොටස් දෙකකට විස්තර කෙරේ.
පූර්වතන්ත්රයේ ප්රධාන කොටස් පහක් ඇත:
- සූත්රස්ථානය (Sūtrasthāna) – ආයුර්වේදයේ මූලික සිද්ධාන්ත, වෛද්ය අධ්යාපනය, ඖෂධ, ආහාර, ශල්ය උපකරණ සහ ප්රතිකාර ක්රම
- නිදානස්ථානය (Nidānasthāna) – රෝග හේතු, රෝග ව්යාප්තිය, ලක්ෂණ හා රෝග විනිශ්චය
- ශාරීරස්ථානය (Śārīrasthāna) – මිනිස් ශරීර ව්යුහය, භ්රූණ විද්යාව සහ ශාරීරික ක්රියාකාරීත්වය
- චිකිත්සාස්ථානය (Cikitsāsthāna) – රෝග ප්රතිකාර සහ ශල්ය ප්රතිකාර
- කල්පස්ථානය (Kalpasthāna) – විෂ විද්යාව හා විෂ ප්රතිකාර
ඊට අමතරව උත්තරතන්ත්රය තුළ අක්ෂි හා කර්ණ-නාසිකා-කණ්ඨ රෝග, ළමා රෝග, සාමාන්ය වෛද්ය විද්යාව ඇතුළු විශේෂිත විෂයයන් පිළිබඳ කරුණු අන්තර්ගත වේ. NIIMH හි e-Samhita අනුව පූර්වතන්ත්රයේ කොටස් පහ තුළ සමස්ත වශයෙන් පරිච්ඡේද 120ක් ද, උත්තරතන්ත්රයේ පරිච්ඡේද 66ක් ද දැක්වේ.
ශල්ය චිකිත්සාවේ විශේෂ ස්ථානය
සුශ්රැත සංහිතාවේ විශේෂත්වය වන්නේ ශල්ය චිකිත්සාව විධිමත් වෛද්ය විෂයයක් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමයි. ශල්ය උපකරණ, කැපීම්, මැහුම්, බැන්ඩේජ් කිරීම, තුවාල ප්රතිකාර, විදේශීය ද්රව්ය ඉවත් කිරීම, අස්ථි බිඳීම් සහ සන්ධි විස්ථාපන ප්රතිකාර ඇතුළු විවිධ ශල්ය ක්රම එහි විස්තර කෙරේ.
විශේෂයෙන් නාස ප්රතිනිර්මාණය (rhinoplasty) පිළිබඳ විස්තරය පුරාණ ඉන්දියානු ශල්ය ඉතිහාසයේ ඉතා වැදගත් උදාහරණයක් ලෙස සැලකේ. එමෙන්ම අක්ෂි රෝග හා ඇසේ ශල්ය ප්රතිකාර පිළිබඳ දැනුමද උත්තරතන්ත්රයේ විස්තර වේ.
ශාරීර විද්යාව හා මිනිස් ශරීරය පිළිබඳ අධ්යයනය
සුශ්රැත සංහිතාවේ තවත් වැදගත් අංගයක් වන්නේ මිනිස් ශරීරයේ ව්යුහය පිළිබඳ ක්රමානුකූල අධ්යයනයයි. ශාරීරස්ථානය තුළ ශරීර ව්යුහය, භ්රූණ වර්ධනය, අස්ථි, නාලිකා සහ අනෙකුත් ශාරීරික ව්යුහයන් පිළිබඳ කරුණු සාකච්ඡා කරයි. පුරාණ ඉන්දියානු ශරීර විද්යා ඉතිහාසය පිළිබඳ නවීන අධ්යයනවලද සුශ්රැත සංහිතාව වැදගත් මූලාශ්රයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.
ප්රායෝගික වෛද්ය අධ්යාපනය
සුශ්රැත සම්ප්රදාය තුළ න්යායාත්මක දැනුමට පමණක් නොව ප්රායෝගික පුහුණුවටද විශේෂ අවධානයක් යොමු කර ඇති බව සඳහන් වේ. ශල්ය ක්රම අධ්යයනය කිරීමේදී උපකරණ භාවිතය, පුහුණු ආකෘති මත අභ්යාස කිරීම සහ ශරීර ව්යුහය පිළිබඳ ප්රායෝගික අවබෝධය වැදගත් ලෙස සලකා තිබුණි.
මෙම ගුරු–ශිෂ්ය හා ප්රායෝගික පුහුණු සම්ප්රදාය, වෛද්ය දැනුම අත්දැකීම, නිරීක්ෂණය සහ ක්රමානුකූල ඉගැන්වීම සමඟ සම්බන්ධ කළ පුරාණ වෛද්ය අධ්යාපන ආකෘතියක් ලෙස වැදගත් වේ.
ආයුර්වේදයේ අෂ්ටාංග හා සුශ්රැත සංහිතාව
සුශ්රැත සංහිතාව ශල්ය වෛද්ය විද්යාවට පමණක් සීමා නොවේ. එහි ශල්ය චිකිත්සාවට අමතරව සාමාන්ය වෛද්ය විද්යාව, අක්ෂි හා කර්ණ-නාසිකා-කණ්ඨ රෝග, ළමා රෝග, විෂ විද්යාව, රසායන හා වාජීකරණ වැනි ආයුර්වේදයේ විවිධ අංශ පිළිබඳ කරුණු ද අන්තර්ගත වේ.
එබැවින්, සුශ්රැත සංහිතාව යනු “ශල්ය ග්රන්ථයක්” පමණක් නොව, සමස්ත වෛද්ය දැනුම ආවරණය කරන පුළුල් ආයුර්වේද සංහිතාවක් ලෙස හඳුනාගැනීම වඩාත් නිවැරදිය.
ඓතිහාසික සංරක්ෂණය හා සම්ප්රේෂණය
සුශ්රැත සංහිතාව පරම්පරා ගණනාවක් පුරා සම්ප්රේෂණය වී ඇති අතර, පසුකාලීන සංස්කරණ හා විවරණ සම්ප්රදායන් ද එහි වර්ධනයට දායක වී ඇත. NIIMH සඳහන් කරන පරිදි නාගාර්ජුන සංහිතාවේ ප්රතිසංස්කර්තෘ ලෙසත්, චන්ද්රට පාඨ සංශෝධනය සමඟ සම්බන්ධ පුද්ගලයෙකු ලෙසත් සම්ප්රදාය තුළ සඳහන් වේ.
සුශ්රැත සංහිතාවේ පැරණි අත්පිටපත් ද ආයුර්වේද ඉතිහාසය අධ්යයනය සඳහා වැදගත් වේ. UNESCO හි Memory of the World වැඩසටහනට ඇතුළත් කර ඇති Susrutamhita (Sahottartantra) palm-leaf manuscript වසර 1,100කට වැඩි පැරණි අත්පිටපතක් ලෙස හඳුන්වා ඇති අතර, එය ආයුර්වේද වෛද්ය ඉතිහාසයේ වැදගත් ලේඛන සාක්ෂියකි.
ලෝක වෛද්ය ඉතිහාසයේ සුශ්රැත සංහිතාවේ උරුමය
සුශ්රැත සංහිතාවේ වැදගත්කම ආයුර්වේදයට පමණක් සීමා නොවේ. එහි ශල්ය උපකරණ, ශල්ය ක්රම, තුවාල ප්රතිකාර, අස්ථි හා සන්ධි ආබාධ, නාස ප්රතිනිර්මාණය සහ අක්ෂි ශල්ය ක්රම පිළිබඳ විස්තර පුරාණ ශල්ය වෛද්ය ඉතිහාසය අධ්යයනය කිරීමේදී අතිශය වැදගත් සාක්ෂි සපයයි.
ඒ අනුව, සුශ්රැත සංහිතාව පුරාණ ඉන්දියානු වෛද්ය දැනුම, ශල්ය විද්යාව, ශරීර විද්යාව සහ වෛද්ය අධ්යාපනය පිළිබඳ අද්විතීය ලේඛන උරුමයක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
“දැනුම → නිරීක්ෂණය → පුහුණුව → ශල්ය කුසලතාව → රෝගියාගේ සුවය”
සුශ්රැත සම්ප්රදාය තුළින් පෙනී යන්නේ වෛද්ය විද්යාව න්යායමය දැනුමකින් පමණක් නොව, නිරීක්ෂණය, ප්රායෝගික පුහුණුව, ශරීර ව්යුහය පිළිබඳ අවබෝධය සහ ක්රමානුකූල ශල්ය කුසලතාව මත ගොඩනැගුණු දැනුම් පද්ධතියක් බවයි.
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාව
Aṣṭāṅgahṛdaya Saṃhitā – The Heart of the Eight Branches of Ayurveda
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාව (Aṣṭāṅgahṛdaya Saṃhitā) ආයුර්වේදයේ ප්රධාන සම්භාව්ය ග්රන්ථයක් වන අතර, චරක සංහිතාව සහ සුශ්රැත සංහිතාව සමඟ ආයුර්වේදයේ බෘහත්ත්රයී (Bṛhat Trayī) ලෙස හඳුන්වන ප්රධාන ග්රන්ථ ත්රිත්වයට ඇතුළත් වේ. මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ පෙර පැවති ආයුර්වේද දැනුම් සම්ප්රදායන්හි වැදගත් කරුණු සංක්ෂිප්තව, ක්රමානුකූලව සහ පද්යමය ආකාරයෙන් ඉදිරිපත් කරමින් ආයුර්වේදයේ අෂ්ටාංග අටම එකම ග්රන්ථයකින් ආවරණය කිරීමයි.
“අෂ්ඨාංගහෘදය” යන නාමයේ අර්ථය
Aṣṭāṅga යන්නෙන් “අට අංග” හෝ “අට ශාඛා” යන්නද, Hṛdaya යන්නෙන් “හෘදය”, “හරය” හෝ “සාරය” යන්නද අදහස් වේ.
ඒ අනුව අෂ්ඨාංගහෘදය යනු සරලවම,
“ආයුර්වේදයේ අට අංගයන්ගේ හරය”
ලෙස අර්ථ දැක්විය හැකිය.
මෙම නාමයම ග්රන්ථයේ අරමුණ පිළිබඳ වැදගත් ඉඟියක් සපයයි. එනම්, පෙර පැවති විශාල ආයුර්වේද ග්රන්ථ සම්ප්රදායන්හි මූලික හා ප්රායෝගික දැනුම තෝරාගෙන, වෛද්ය ශිෂ්යයන්ට හා වෛද්යවරුන්ට පහසුවෙන් අධ්යයනය කළ හැකි ආකාරයකට සංවිධානය කිරීමයි.
වාග්භට ආචාර්යවරයා
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාව සාම්ප්රදායිකව වාග්භට (Vāgbhaṭa) ආචාර්යවරයාට ආරෝපණය කර ඇත.
කෙසේ වෙතත්, වාග්භටගේ නිශ්චිත ජීවිත කාලය, උපන් ස්ථානය සහ ඔහුගේ ජීවිතය පිළිබඳ සම්පූර්ණ ඉතිහාසමය තොරතුරු අද අප සතුව නොමැත. නවීන ඉතිහාසමය අධ්යයනවලින් අෂ්ඨාංගහෘදය ක්රි.ව. 6–7 වන සියවස් අතර කාලයට සම්බන්ධ කරන මත පවතින අතර, ඇතැම් මූලාශ්ර 7 වන සියවසට එය යොමු කරයි. එබැවින් නිශ්චිත වර්ෂයක් ලෙස දැක්වීමට වඩා “ක්රි.ව. 6–7 වන සියවස් ආසන්න කාලයේ” යනුවෙන් දැක්වීම වඩාත් ශාස්ත්රීය වේ.
වාග්භටගේ භූගෝලීය පසුබිම පිළිබඳවද විවිධ මත පවතී. සමහර ඉතිහාසමය අධ්යයන ඔහු සින්ධු ප්රදේශය සමඟ සම්බන්ධ කරන අතර, ඔහුගේ ආගමික හා සංස්කෘතික පසුබිම පිළිබඳද විවිධ අදහස් පවතී. එබැවින් මේවා නිශ්චිත ඉතිහාසමය කරුණු ලෙස නොව, විද්වත් මත ලෙස ඉදිරිපත් කිරීම සුදුසුය.
අෂ්ඨාංගහෘදය සහ අෂ්ඨාංගසංග්රහය
වාග්භට නාමය සමඟ අෂ්ඨාංගහෘදය පමණක් නොව අෂ්ඨාංගසංග්රහය (Aṣṭāṅgasaṃgraha) ද සම්බන්ධ වේ.
මෙම ග්රන්ථ දෙකෙහි විෂයයන්, නාමකරණය සහ ගුරු සම්ප්රදාය තුළ සමානතා පවතින බැවින්, වාග්භට නාමය යටතේ කෘති දෙකක් පවතින්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ ශාස්ත්රීය සාකච්ඡාවක් පවතී. සමහර පර්යේෂකයන් වාග්භට I සහ වාග්භට II ලෙස වෙනස් කතුවරුන් දෙදෙනෙකු යෝජනා කර ඇත. එබැවින් “අෂ්ඨාංගහෘදය සහ අෂ්ඨාංගසංග්රහය එකම පුද්ගලයෙකු විසින්ම නිසැකවම රචනා කරන ලදී” යනුවෙන් ප්රකාශ කිරීම වෙනුවට, කර්තෘත්වය පිළිබඳ විද්වත් විවාදයක් පවතින බව සඳහන් කිරීම වඩාත් නිවැරදිය.
අෂ්ඨාංගසංග්රහය සාපේක්ෂව විස්තරාත්මක සම්පාදනයක් වන අතර, අෂ්ඨාංගහෘදය වඩාත් සංක්ෂිප්ත, පද්යමය සහ අධ්යයනයට පහසු ආකාරයකින් ආයුර්වේද දැනුම ඉදිරිපත් කරයි.
ආයුර්වේදයේ අෂ්ටාංග අට
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාවේ නාමයම පෙන්වා දෙන පරිදි, එය ආයුර්වේදයේ ප්රධාන අංශ අට ආවරණය කරයි.
| අංගය | සංස්කෘත නාමය | ප්රධාන විෂය |
|---|---|---|
| 01 | කාය චිකිත්සා (Kāyacikitsā) | සාමාන්ය/අභ්යන්තර වෛද්ය විද්යාව |
| 02 | බාල චිකිත්සා / කෞමාරභෘත්ය (Bāla / Kaumāra-bhṛtya) | ළමා සෞඛ්ය හා ළමා රෝග |
| 03 | ග්රහ චිකිත්සා (Graha) | පුරාණ සම්ප්රදායේ මානසික/ග්රහ සම්බන්ධ රෝග |
| 04 | ඌර්ධ්වාංග චිකිත්සා (Ūrdhvāṅga) | හිස, ඇස්, කන්, නාසය, මුඛය හා උගුර ආශ්රිත රෝග |
| 05 | ශල්ය තන්ත්ර (Śalya) | ශල්ය චිකිත්සාව හා විදේශීය ද්රව්ය ඉවත් කිරීම |
| 06 | දංෂ්ට්රා / අගද තන්ත්ර (Damṣṭrā / Agada) | විෂ විද්යාව හා විෂ ප්රතිකාර |
| 07 | ජරා / රසායන (Jarā / Rasāyana) | වයස්ගත වීම, පුනර්ජීවනය හා සෞඛ්ය සංරක්ෂණය |
| 08 | වෘෂ / වාජීකරණ (Vṛṣa / Vājīkaraṇa) | ප්රජනන සෞඛ්ය හා වාජීකරණය |
මෙම අට අංග සම්භාව්ය ආයුර්වේදයේ පුළුල් විෂය පරාසය නිරූපණය කරයි.
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාවේ ව්යුහය
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාව ස්ථාන හයකින් (Ṣaṭ Sthāna) සහ සම්පූර්ණයෙන් පරිච්ඡේද 120කින් සමන්විත වේ. සම්මත සංස්කරණවල මෙය පද්යමය ආකාරයෙන් සම්පාදනය වී ඇති අතර, ආයුර්වේද දැනුම මතක තබා ගැනීමට පහසු වන ආකාරයෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.
| ස්ථානය | පරිච්ඡේද | ප්රධාන අන්තර්ගතය |
|---|---|---|
| සූත්රස්ථාන (Sūtrasthāna) | 30 | ආයුර්වේද මූලධර්ම, සෞඛ්ය සංරක්ෂණය, ආහාර, ඖෂධ හා දෛනික චර්යා |
| ශාරීරස්ථාන (Śārīrasthāna) | 6 | ශරීර ව්යුහය, භ්රූණ වර්ධනය හා ශාරීරික කරුණු |
| නිදානස්ථාන (Nidānasthāna) | 16 | රෝග හේතු, ලක්ෂණ හා රෝග විනිශ්චය |
| චිකිත්සාස්ථාන (Cikitsāsthāna) | 22 | විවිධ රෝග සඳහා ප්රතිකාර |
| කල්පසිද්ධිස්ථාන (Kalpa-Siddhisthāna) | 6 | ඖෂධ සකස් කිරීම, විෂ හා විශේෂ ප්රතිකාර ක්රම |
| උත්තරස්ථාන (Uttarasthāna) | 40 | අක්ෂි, කර්ණ, නාසිකා, කණ්ඨ, ළමා රෝග ඇතුළු විශේෂිත විෂයයන් |
මුළු පරිච්ඡේද සංඛ්යාව – 120.
සූත්රස්ථානයේ වැදගත්කම
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාවේ සූත්රස්ථානය ආයුර්වේදයේ මූලික න්යායන් සහ වෛද්ය ප්රායෝගිකත්වය සඳහා පදනම සපයයි.
එහි,
දෝෂ සහ දෝෂ සමතුලිතතාව
ආහාර හා පෝෂණය
දෛනික චර්යා
සෘතු චර්යා
ඖෂධ භාවිතය
සෞඛ්ය සංරක්ෂණය
රෝග නිවාරණය
ප්රතිකාර සඳහා මූලික සංකල්ප
වැනි විෂයයන් සාකච්ඡා කරයි.
මේ නිසා අෂ්ඨාංගහෘදය අධ්යයනයේදී සූත්රස්ථානයට විශේෂ වැදගත්කමක් හිමි වේ.
සෞඛ්ය සංරක්ෂණය සහ දෛනික චර්යා
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාවේ වැදගත් ලක්ෂණයක් වන්නේ රෝග ඇති වූ පසු ප්රතිකාර කිරීම පමණක් නොව, සෞඛ්යය පවත්වා ගැනීම සඳහා දෛනික ජීවන රටාව පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමයි.
දෛනික චර්යා (Dinacaryā), සෘතු චර්යා (Ṛtucaryā), ආහාර භාවිතය සහ සෞඛ්යයට හිතකර චර්යා පිළිබඳ කරුණු මෙහි විස්තර වේ.
එම නිසා අෂ්ඨාංගහෘදය රෝග ප්රතිකාර ග්රන්ථයක් පමණක් නොව සෞඛ්ය සංරක්ෂණය පිළිබඳද පුළුල් මාර්ගෝපදේශයක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
කාය චිකිත්සා සහ රෝග ප්රතිකාර
අෂ්ඨාංගහෘදය තුළ විවිධ රෝග තත්ත්වයන්ගේ හේතු, ලක්ෂණ, රෝග වර්ධනය සහ ප්රතිකාර ක්රම පිළිබඳ පුළුල් කරුණු අන්තර්ගත වේ.
නිදානස්ථානය රෝග හඳුනාගැනීමට අවශ්ය කරුණු සංවිධානය කරන අතර, චිකිත්සාස්ථානය ප්රතිකාර ක්රම පිළිබඳ වැඩි අවධානයක් යොමු කරයි.
ඒ අනුව,
හේතුව → රෝග ක්රියාවලිය → ලක්ෂණ → රෝග විනිශ්චය → ප්රතිකාර
යන චින්තන ප්රවාහය තුළින් වෛද්යවරයාට රෝගියා පිළිබඳ ක්රමානුකූල අවබෝධයක් ලබාගැනීමේ මාර්ගයක් ග්රන්ථය සපයයි.
ආහාරය සහ ජීවන රටාව
අෂ්ඨාංගහෘදය තුළ ආහාරය සෞඛ්යයේ වැදගත් සාධකයක් ලෙස සලකා ඇත. ආහාරයේ ස්වභාවය, ප්රමාණය, භාවිත කරන ආකාරය සහ පුද්ගලයාගේ තත්ත්වය අනුව එහි බලපෑම් පිළිබඳ කරුණු සාකච්ඡා වේ.
මෙම කරුණු ආහාරය – ජීවන රටාව – ශරීර තත්ත්වය – සෞඛ්යය අතර ඇති සම්බන්ධතාව ආයුර්වේද සම්ප්රදාය තුළ හඳුනාගත් ආකාරය පැහැදිලි කරයි.
ශල්ය හා ශාලාක්ය විද්යාව
අෂ්ඨාංගහෘදය කාය චිකිත්සාවට පමණක් සීමා නොවේ. ශල්ය තන්ත්රය මෙන්ම ඌර්ධ්වාංග/ශාලාක්ය විෂයයන් ද එහි අන්තර්ගත වේ.
මේ නිසා සුශ්රැත සංහිතාවේ ශල්ය සම්ප්රදාය සහ චරක සංහිතාවේ කාය චිකිත්සා සම්ප්රදාය වැනි පෙර පැවති දැනුම් සම්භාරයන් එක් පුළුල් වෛද්ය දැනුම් පද්ධතියක් තුළ සංක්ෂිප්තව සම්බන්ධ කිරීම අෂ්ඨාංගහෘදයේ වැදගත් ලක්ෂණයකි.
වෛද්ය අධ්යාපනය සඳහා අෂ්ඨාංගහෘදයේ වැදගත්කම
අෂ්ඨාංගහෘදය පද්යමය ආකාරයෙන් හා සංක්ෂිප්ත භාෂා රටාවකින් සකස් කර තිබීම එහි අධ්යාපනික වටිනාකම වැඩි කළේය.
කේරළයේ අෂ්ටවෛද්ය (Aṣṭavaidya) සම්ප්රදාය තුළ අෂ්ඨාංගහෘදය මූලික අධ්යයන ග්රන්ථයක් ලෙස භාවිත වූ බව ඉතිහාසමය අධ්යයන පෙන්වා දෙයි. එම සම්ප්රදායේ වෛද්යවරුන් ග්රන්ථයේ පද්ය මතක තබාගෙන, ගුරු–ශිෂ්ය ක්රමය ඔස්සේ ප්රායෝගික වෛද්ය දැනුම ලබාගත් බව සඳහන් වේ.
මේ අනුව, අෂ්ඨාංගහෘදය ග්රන්ථයක් පමණක් නොව, වෛද්ය දැනුම ඉගැන්වීම හා සම්ප්රේෂණය කිරීම සඳහා භාවිත වූ අධ්යාපනික මාධ්යයක් ලෙසද වැදගත් වේ.
අෂ්ඨාංගහෘදයේ විවරණ සම්ප්රදාය
අෂ්ඨාංගහෘදය පසුකාලීන ආයුර්වේද විද්වතුන් අතර විශාල බලපෑමක් ඇති කළ අතර, එය පැහැදිලි කිරීම සඳහා විවිධ ටීකා සහ විවරණ බිහි විය.
ඒ අතරින් විශේෂයෙන්,
අරුණදත්තගේ – සර්වාංගසුන්දර (Sarvāṅgasundarā)
හේමාද්රිගේ – ආයුර්වේදරසායන (Āyurvedarasāyana)
වැනි ප්රමුඛ විවරණ සම්ප්රදායන් අෂ්ඨාංගහෘදය අධ්යයනයේදී වැදගත් වේ.
මෙවැනි විවරණ මගින් මුල් සංස්කෘත පද්යවල අර්ථය, වෛද්ය සංකල්ප සහ ප්රායෝගික භාවිතය පිළිබඳ පසුකාලීන අවබෝධය වර්ධනය විය.
ආයුර්වේද ඉතිහාසයේ අෂ්ඨාංගහෘදයේ ස්ථානය
ආයුර්වේදයේ ප්රධාන සම්භාව්ය ග්රන්ථ සම්ප්රදාය සරලව මෙසේ නිරූපණය කළ හැකිය:
චරක සංහිතාව
කාය චිකිත්සා • රෝග විනිශ්චය • ප්රතිකාර • සෞඛ්ය සංරක්ෂණය
⬇️
සුශ්රැත සංහිතාව
ශල්ය චිකිත්සා • ශාරීර විද්යාව • ශල්ය උපකරණ • තුවාල හා ශල්ය ප්රතිකාර
⬇️
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාව
පෙර දැනුම් සම්ප්රදායන්ගේ හරය • අෂ්ටාංග අට • සංක්ෂිප්ත හා ක්රමානුකූල ඉදිරිපත් කිරීම
මෙම අර්ථයෙන් අෂ්ඨාංගහෘදය පෙර ආයුර්වේද දැනුම් සම්ප්රදායන් සංක්ෂිප්තව, සංවිධානාත්මකව හා ප්රායෝගිකව සම්ප්රේෂණය කළ වැදගත් සම්භාව්ය ග්රන්ථයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.
අඛණ්ඩ වෛද්ය දැනුම් උරුමයක්
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාවේ විශේෂ වැදගත්කම වන්නේ එය පුරාණ ග්රන්ථ සම්ප්රදායන්හි දැනුම නැවත සකස් කර පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ඉගැන්වීමට සහ මතක තබා ගැනීමට පහසු ආකාරයකින් ඉදිරිපත් කිරීමයි.
ක්රි.ව. 9 වන සියවසේදී අෂ්ඨාංගහෘදය පිළිබඳ සඳහන් කිරීම් දක්නට ලැබීමත්, පසුව එය ටිබෙට් භාෂාවට පරිවර්තනය වීමත්, එහි දැනුම ඉන්දියාවෙන් ඔබ්බටද සම්ප්රේෂණය වූ බව පෙන්වන වැදගත් සාක්ෂි වේ.
ආයුර්වේද ඉතිහාසයේ අෂ්ඨාංගහෘදයේ උරුමය
චරක සංහිතාව ආයුර්වේදයේ කාය චිකිත්සා හා වෛද්ය චින්තනයට ගැඹුරු පදනමක් සපයන අතර, සුශ්රැත සංහිතාව ශල්ය හා ශාරීර විද්යා දැනුමට විශේෂ දායකත්වයක් ලබා දෙයි.
අෂ්ඨාංගහෘදය සංහිතාව මෙම පුළුල් දැනුම් සම්ප්රදායන්හි හරය එක්කරමින්, ආයුර්වේදයේ අට අංග සංක්ෂිප්ත, ක්රමානුකූල සහ අධ්යයනයට පහසු ආකාරයකින් ඉදිරිපත් කළ සම්භාව්ය ග්රන්ථයක් බවට පත්විය.
“අෂ්ටාංගයේ හරය — දැනුමේ සංක්ෂේපය — වෛද්ය ප්රායෝගිකත්වයට මඟපෙන්වීම”
අද දක්වා අෂ්ඨාංගහෘදය ආයුර්වේද සාහිත්යයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගෙන සිටින්නේ, එහි සම්භාව්ය දැනුම, ක්රමානුකූල ඉදිරිපත් කිරීම සහ ගුරු–ශිෂ්ය සම්ප්රේෂණයට ගැළපෙන පද්යමය ආකෘතිය නිසාය.
Ayurveda therapies have varied and evolved over more than two millennia. Therapies include herbal medicines, special diets, meditation, yoga, massage, laxatives, enemas, and medicinal oils. Ayurvedic preparations are typically based on complex herbal compounds, minerals, and metal substances. Ancient Ayurveda texts also taught surgical techniques, including rhinoplasty, kidney stone extractions, sutures, and the extraction of foreign objects.